Khinh khí cầu trong thời chiến — dùng để làm gì và được sử dụng như thế nào

Khinh khí cầu giữ một vị trí đặc biệt trong lịch sử các cuộc xung đột vũ trang. Thuở bình minh của hàng không, khi máy bay mới bắt đầu chinh phục bầu trời, khinh khí cầu từng được xem là vũ khí đáng gờm của tương lai. Chúng được sử dụng để trinh sát, ném bom, tuần tra và thậm chí làm rào chắn trên không. Mặc dù dễ bị tổn thương và hạn chế về khả năng chiến đấu, khinh khí cầu quân sự vẫn được triển khai tích cực trong Thế chiến I và Thế chiến II, cũng như trong Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại. Bài viết này phân tích chi tiết vì sao và bằng cách nào khinh khí cầu tham chiến, những mẫu nào trở thành huyền thoại và vì sao cuối cùng chúng nhường chỗ cho máy bay.

Thế chiến I đánh dấu lần đầu tiên khinh khí cầu được sử dụng trên quy mô lớn trong quân sự. Đức là nước triển khai tích cực nhất. Biểu tượng nổi bật của giai đoạn này là khinh khí cầu Zeppelin — loạt LZ do Ferdinand von Zeppelin phát triển. Những “tàu bay” khổng lồ này, được bơm hydro, có thể vượt hàng trăm kilômét, bay ở độ cao lớn và mang theo vũ khí ném bom.

Khinh khí cầu chiến đấu được sử dụng để:

Trinh sát — quan sát di chuyển của quân đội và vị trí của đối phương.

Hiệu chỉnh hỏa lực pháo binh — từ trên không, đạn được dẫn bắn chính xác hơn.

Ném bom vào các thành phố hậu phương, kể cả London. Ví dụ, Zeppelin LZ 38 năm 1915 đã thực hiện một trong những trận ném bom đêm đầu tiên vào Anh.

Bất chấp tác động tâm lý đối với dân thường, hiệu quả phá hủy của các đợt tập kích không cao. Dù vậy, khinh khí cầu trong Thế chiến I đã cho thấy tiềm năng trinh sát trên không và mở màn cho kỷ nguyên quân sự của khinh khí cầu.

Đến Thế chiến II, công nghệ đã tiến xa và máy bay trở thành phương tiện chủ lực trên bầu trời. Tuy nhiên, khinh khí cầu quân sự không biến mất hoàn toàn. Nhiệm vụ chính của chúng là tuần tra các đoàn tàu vận tải biển và bảo vệ trước tàu ngầm.

Hoa Kỳ sử dụng khinh khí cầu đặc biệt tích cực. Dòng K-class (K‑ships) là các khinh khí cầu tuần tra hộ tống tàu thuyền trên Đại Tây Dương, phát hiện tàu ngầm và báo động khi bị tấn công. Chúng có thể ở trên không tới 38 giờ, lý tưởng cho nhiệm vụ quan sát kéo dài.

Ngoài ra, khinh khí cầu còn được dùng để:

Phát hiện máy bay địch (cảnh giới phòng không sớm).

Làm rào chắn trên không — cản trở máy bay ném bom bay thấp.

Liên lạc và quan sát dọc bờ biển.

Mặc dù quy mô sử dụng không còn như Thế chiến I, khinh khí cầu quân sự thời Thế chiến II vẫn chứng minh giá trị trong các nhiệm vụ chuyên biệt.

Tại Liên Xô, khinh khí cầu không được dùng làm máy bay ném bom, nhưng phát huy vai trò trong phòng thủ. Nhiệm vụ chính là tạo dựng các rào chắn trên không phía trên các đô thị lớn và mục tiêu quân sự.

Aerosat chướng ngại (aerostat rào chắn) — là các khí cầu không điều khiển, buộc dây cáp và nâng lên độ cao 2–3 km. Chúng cản trở không quân địch thực hiện các đợt tập kích bay thấp, bổ nhào. Những rào chắn như vậy được triển khai trên bầu trời Moskva, Leningrad, Stalingrad và nhiều thành phố trọng yếu khác.

Ngoài ra, khinh khí cầu còn được sử dụng để:

- Trinh sát — quan sát di chuyển của các đoàn quân địch.

- Kiểm soát hỏa lực phòng không — chỉnh pháo cao xạ từ trên không.

Dù khinh khí cầu trong Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại không phải là vũ khí hủy diệt hàng loạt, chúng đã đóng vai trò quan trọng trong hệ thống phòng thủ quốc gia.

Nhiều người thắc mắc: tại sao lại phóng khinh khí cầu trong chiến tranh khi chúng chậm và dễ tổn thương? Câu trả lời nằm ở những khả năng độc đáo của chúng:

Định vị và chiếm lĩnh điểm cao — khinh khí cầu có thể lơ lửng lâu trên không, giúp chỉ huy quan sát toàn cảnh chiến trường.

Tạo chướng ngại cho không quân — aerostat rào chắn “gài” kín bầu trời, buộc máy bay địch bay cao hơn, làm giảm độ chính xác ném bom.

Trinh sát và hiệu chỉnh hỏa lực — đặc biệt hiệu quả trong Thế chiến I.

Tác động tâm lý — các đợt tập kích đêm của zeppelin gây hoang mang trong dân chúng.

Như vậy, khinh khí cầu quân sự không phải khí tài tấn công chủ lực, mà là phương tiện tác chiến chiến thuật, bổ trợ cho lục quân và hải quân trong giai đoạn quá độ công nghệ.

Một số tên tuổi khinh khí cầu quân sự đã đi vào lịch sử:

🎯Zeppelin LZ 38 — khinh khí cầu Đức thực hiện những trận ném bom đầu tiên vào London năm 1915.

🎯Graf Zeppelin (LZ 127) — tuy chủ yếu dân dụng, nhưng được dùng cho thử nghiệm và trinh sát.

🎯K-class — dòng khinh khí cầu tuần tra của Hoa Kỳ, được sử dụng tích cực giai đoạn 1941–1945.

🎯Aerostat rào chắn của Liên Xô — các mẫu sản xuất loạt, ký hiệu «A‑7», «A‑10»… được sử dụng trong thời Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại.

Đáng chú ý, năm 1941 khi Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại bùng nổ, Liên Xô sở hữu hơn 1.000 aerostat rào chắn. Cùng thời điểm đó, Hoa Kỳ cũng nhanh chóng tăng quy mô đội hình K-class để bảo vệ bờ biển.

Bất chấp các ưu điểm, khinh khí cầu quân sự dần biến mất khỏi chiến trường. Nguyên nhân:

Tính dễ tổn thương — thân vỏ chứa hydro rất dễ bắt lửa. Chỉ cần một phát đạn, khinh khí cầu có thể hóa thành ngọn đuốc.

Tốc độ thấp — máy bay nhanh hơn nhiều lần và cơ động hơn.

Giới hạn công nghệ — khó mang vũ khí hạng nặng, khả năng điều khiển kém trong bão tố.

Phát triển của radar và phòng không — máy bay trở nên hiệu quả hơn trong trinh sát và ném bom.

Tới thập niên 1950, khinh khí cầu hầu như biến mất khỏi biên chế quân đội. Chúng được thay thế bởi tiêm kích, máy bay ném bom và trực thăng.

Để hình dung quy mô và sự bề thế của khinh khí cầu quân sự, có thể xem các bức ảnh lịch sử từ lưu trữ:

Đức: Zeppelin LZ 38 và các mẫu khác — thân hình trụ dài với gondola, bay trên bầu trời châu Âu.

Hoa Kỳ: K-class — nhỏ gọn hơn nhưng là khinh khí cầu tuần tra lợi hại, đặt căn cứ dọc bờ biển.

Liên Xô: aerostat rào chắn — các quả cầu buộc dây treo trên bầu trời Moskva và những thành phố khác.

Ảnh khinh khí cầu thời chiến cho thấy diện mạo bầu trời trong kỷ nguyên của “những gã khổng lồ trên không”. Ngày nay, những hình ảnh này không chỉ còn trong lưu trữ và bảo tàng, mà còn xuất hiện thường xuyên trong phim tài liệu lịch sử và các phim thời sự.

Khinh khí cầu không chỉ là biểu tượng quá khứ, mà còn là một giai đoạn quan trọng trong tiến trình phát triển của hàng không quân sự. Chúng đảm nhiệm vai trò trinh sát, ném bom, rào chắn và tuần tra. Dẫu khinh khí cầu chiến đấu đã nhường chỗ cho máy bay, đóng góp của chúng cho lịch sử chiến tranh là rất khó đánh giá hết. Ngày nay, chúng nhắc nhớ về một thời bầu trời chưa thuộc riêng về những cỗ máy có cánh.

Tuy vậy, cũng cần nhớ: khinh khí cầu là phương tiện trước hết dành cho mục đích hòa bình. Và trong thế kỷ XXI, khinh khí cầu thế hệ mới được tạo ra, trước hết nhằm cải thiện môi trường của hành tinh. Quý vị cũng có thể đóng góp cho sứ mệnh ý nghĩa này — cách thức cụ thể, xin xem tại đây.